Kolorowy pasek
Godło, Herb, Logo
Logo Biuletyn Informacji Publicznej

Biuletyn Informacji Publicznej
Urząd Gminy Damasławek

Kolorowy pasek

Charakterystyka ogólna

Część I

1.      Syntetyczna charakterystyka gminy

1.1.  Położenie dane ogólne i powiązania z otoczeniem

Gmina Damasławek położona jest  we  wschodniej części powiatu wągrowieckiego w województwie  Wielkopolskim. Posiada dogodne połączenia drogowe z Bydgoszczą, Poznaniem, Inowrocławiem i Gnieznem.

            Rozciągłość południkowa gminy wynosi 10' 50'', od 17020' 55'' do 17031'45'' długości geograficznej wschodniej. Rozciągłość równoleżnikowa wynosi 7'15'', od 52047'00'' i 52054'15'' szerokości geograficznej północnej.

            Gmina znajduje się w województwie wielkopolskim i graniczy z województwem Kujawsko-Pomorskim ( gminy Żnin i Janowiec Wielkopolski). Pozostałe gminy graniczne to gmina: Wągrowiec, Gołańcz, Wapno.

Gmina Damasławek położona jest w obrębie mezoregiony Pojezierza Gnieźnieńskiego, które jest częścią  makroregionu pojezierza Wielkopolskiego wchodzącego w skład podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego.

Na terenie gminy przecinają się szlaki komunikacyjne prowadzące z Wągrowca do Inowrocławia (droga krajowa nr 251) oraz Gniezno-Nakło.

 

1.2.  Historia

 

Gmina Damasławek leżąca w historycznym regionie Pałuk jest terenem występowania licznych śladów najstarszego osadnictwa i odrębności kulturowej. Ślady osadnictwa na terenie gminy Damasławek sięgają IV-V w. p.ne. Znaleziska stanowią świadectwo silnych wpływów sięgającej tutaj tzw. kultury łużyckiej. Odsłonięte osady, cmentarzyska i pojedyncze skarby świadczą o zamieszkiwaniu na omawianym obszarze ludności osiadłej, o wysokim poziomie kultury materialnej. Najbardziej okazałe grodzisko z tego okresu odkryte zostało w Smuszewie.

W czasie badań archeologicznych prowadzonych w 1956 r. odsłonięte na terenie grodziska fragmenty drewnianych domów, wałów obronnych, ulic oraz duże ilości ceramiki, kości, wyrobów ze szkła, żelaza, brązu, kamienia, drewna, złota i bursztynu. W pobliżu Smuszewa zachowane zostały również ślady wczesnośredniowiecznej osady otwartej.

W IX w. wzniesiono drewniany gród otoczony wałem i fosą. Według niektórych historyków właśnie w Smuszewie mieściła się pierwotnie główna siedziba rodu Pałuków.
Początki samego Damasławka sięgają XIII w. Tradycja łączy powstanie wsi z rycerzem zwanym Damasławem. W XIV w. właścicielami Damasławka byli Damasławscy herbu Nałęcz. W 1396 r. w zapisach historycznych odnotowany został Andreas Domaslafszky, a w 1398 r. - Piotr Damasławski, jego brat - Witt oraz Filip Damasławski. Pozostałe wsie na terenie gminy Damasławek posiadają również średniowieczną metrykę, w zapiskach historycznych z XIII w. wymieniane są: Dąbrowa, Kozielsko, Niemczyn, Mokronosy, Starężyn.

W XVI w. założona została wieś Stępuchowo, która w zapiskach z 1458 r. i 1510 r. nazwana była miastem. W 1521 r. dokument z wizytacji diecezjalnej parafii Jucewo, do której należał Damasławek, podaje o pobieraniu przez proboszcza Mikołaja Łabińskiego od chłopów z Damasławka po mierze żyta z każdej zagrody. W 1610 r. król Władysław IV nadał włości Damasławka zakonowi cystersów z Wągrowca, a w 1620 r.
właścicielami Damasławka oraz pobliskiego Stareżyna byli Starscy. Damasławek oraz wsie obecnej gminy Damasławek nie tworzyły w przeszłości wspólnego klucza majątków ziemskich, jako niewielkie posiadłości należały do różnych, często zmieniających się właścicieli. Stan ten nie uległ zmianie również po przyłączeniu tego regionu w 1793 r. do Prus.

Ostatnimi dziedzicami Damasławka byli: Retz oraz Mengel. W 1910 r. posiadłości te zostały rozparcelowane.  Spuścizną Retza jest obecny Zakład Mleczarski, zaś Mengla stara szkoła przy ul. Janowieckiej, która w swych początkach służyła za szkołę i dom modlitwy. W szybkim tempie wzrastały osady. W roku 1886 zbudowana została linia kolejowa Gniezno - Nakło, a w 1888 Inowrocław - Krzyż.

W 1900 r. pobudowano w związku z ożywieniem ruchu pasażerskiego (użytkowany do dnia dzisiejszego) dworzec wraz z tunelem podziemnym prowadzącym na perony. Równocześnie z wznoszeniem dworca budowano domy mieszkalne przy ul. Kolejowej, a 4 lata później przy ul. Kcyńskiej.

W roku 1911 powstała szkoła przy ul. Rynek. W tym samym roku rozpoczęto również budowę Kościoła. Budowę przerwano z chwilą wybuchu wojny. Jego budowę dokończyli Polacy, dzięki niestrudzonej pracy ks. Tylewskiego.

Rok 1922 był przełomowym w dziejach Damasławka. Koloniści niemieccy opuszczają osady, a miejsca ich zajmują osadnicy polscy. W 1922 r. Damasławek podlegał administracyjnie komisarzowi w Łeknie. Dopiero około roku 1926 powstało w Damasławku wójtostwo. Pierwszym wójtem był Stanisław Kowaliński. Wójtostwo mieściło się przy ul. Kcyńskiej.

Przed II wojną światową Damasławek był uznany za wieś przykładową. Znajdowało się tu boisko sportowe. Zbudowano wszystkie obecnie istniejące główne drogi. Działał chór, towarzystwo gimnastyczne Sokół, organizacje młodzieżowe.

W latach późniejszych powstał Dom Kultury, Ośrodek Zdrowia, remiza OSP w Międzylesiu, Mokronosach i Damasławku.


 

2.      Środowisko naturalne i kulturowe

2.1.  Klimat

            Gmina Damasławek według podziału Polskie na dzielnice rolniczo-klimatyczne R.Gumińskiego (1948) położona jest w VIII dzielnicy środkowej.

            Cechy charakterystyczne klimatu dzielnicy środkowej są następujące:

- średnia roczna temperatura powietrza :                     

- średnia  temperatura powietrza w styczniu:    -1,5 C

- średnia temperatura powietrza w lipcu:                      18,5 C

- dni pochmurnych:                                                     150

- dni z przymrozkiem:                                      100-110

- dni ciepłych ( temp. pow. 15C):                                90

- dni z opadem pow. 0,1 mm:                                      150

- dni z pokrywą śnieżną:                                              40 - 60

- okres wegetacji:                                                       210 - 220 dni

- średnia roczna suma opadów:                                   500-550 mm

- wartość roczna opad-parowanie (P - E):                   300 mm.

 

Rozkład opadów dla stacji Gołańcz oraz temperatury dla stacji Kobylec za lata 1954- 1963 przedstawiają  się następująco.

 

Miesiące

 

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

ROK

Opady

28

26

25

37

42

51

96

36

41

31

30

42

485

Temperatura

-1,3

-3,4

1,2

6,6

12,0

16,2

17,4

16,4

12,9

8,5

3,5

-0,5

7,4

 

Na posterunku opadowym w Bobrownikach zlokalizowanym na rzędnej 105 m npm. zanotowano w latach 1976-1980 następujące średnie miesięczne wartości opadów:

 

Suma opadów w mm

 

XI

XII

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

ROK

P

50

47

39

18

41

37

61

65

88

68

55

39

608

W

71

81

25

17

27

49

25

201

160

101

29

49

835

S

27

60

36

30

60

22

35

21

51

38

74

5

459

P - rok przeciętny, W - rok wilgotny 1980, S - rok suchy 1979

            Ze względu na krótki okres prowadzonych obserwacji nie widać malejącej tendencji sum rocznych opadów.

            Gmina Damasławek położona jest w strefie niedoborów opadów. Przy braku retencji śnieżnej ze względu na łagodne zimy, częstym zjawiskiem jest susza glebowa, powodująca obniżenie się plonów. Zjawisko to potwierdza potrzebę właściwego gospodarowania zasobami wodnymi i regulowania odpływu wody.

            Ze względu na małe zróżnicowanie rzeźby terenu oraz małą powierzchnie lasów warunki klimatyczne są na ogół jednorodne.

            Tereny wysoczyznowe są dobrze przewietrzane, a warunki klimatyczne są typowe dla tej dzielnicy rolniczo-klimatycznej. Dominują wiatry z sektora zachodniego. Ekspozycja zboczy ma wpływ na wielkość nasłonecznienia.

            Nieco gorsze warunki klimatyczne ze względu na występowanie inwersji termicznej, zastoisk chłodnego powietrza posiadają doliny cieków, obniżenia terenowe wokół jezior i inne obniżenia wysoczyznowe.

 

2.2.  Geologia i geomorfologia,

            Powierzchnia gminy obniża się generalnie w kierunku północno-zachodnim. Rzeźba terenu jest mało urozmaicona. Znaczna cześć powierzchni gminy położona jest w przedziale wysokościowym od 100 do 110 m npm. Najwyższy punkt w gminie o rzędnej 120,1 m npm znajduje się na południe od wsi Dąbrowa. Najniższy punkt o rzędnej 88,2 m npm znajduje się na brzegu jeziora Czeszewskiego w północno-zachodniej części gminy.

            Gmina położona jest na wysoczyźnie morenowej. W jej powierzchni można wyróżnić dwa poziomy wysoczyznowe. Poziom wyższy obejmuje południowo-wschodnią część gminy. Tworzy go morena denna falista.

            Niższy poziom wysoczyznowy obejmuje północno-wschodnią część gminy. Ma on rzeźbę bardziej urozmaiconą. Występują większe deniwelacje terenu, które związane są z ponownym nasunięciem się lądolodu w czasie jego recesji z północnej części Wysoczyzny Gnieźnieńskiej. Oscylacja ta nazywana oscylacją sypniewsko-sielecką pozostawiła po sobie ciąg niezbyt wysokich wzgórz czołowomorenowych, dość znacznie zarysowujących się w morfologii terenu. Występują one na południe od Jeziora Czeszewskiego.

            Wysoczyzna morenowa poprzecinana jest licznymi płaskodennymi obniżeniami. W dwóch z nich znajdują się jeziora: Stępuchowskie i Czeszewskie (przy granicy gminy)

Gmina Damasławek położona jest w obrębie jednostki geologiczno-strukturalnej zwanej Antyklinorium Pomorsko-Kujawskim, na jego południowo-zachodnim skłonie.

Charakteryzuje się ona płytkim zaleganiem głębszych warstw geologicznych oraz spłyceniem osadów kredowych. Ponadto cechą charakterystyczną w budowie geologicznej  wschodniej części gminy jest istnienie wypiętrzenia formacji solonośnej cechsztynu       (wysad solny).

            Z dotychczasowych badań znana jest budowa geologiczna czwartorzędu i częściowo trzeciorzędu. Na sfałdowanej powierzchni kredowej osadzone zostały utwory trzeciorzędowe. Występują one w postaci osadów miocenu i pliocenu. Miocen budują osady ilasto-mułkowe z przerostami węgla brunatnego oraz pisaki o różnych frakcjach i drobnoziarniste pisaki kwarcowe. Miążność miocenu jest znaczna i w północnych terenach gminy dochodzi do 100 - 120 metrów.

            Pliocen budują iły, mułki i piaski drobnoziarniste. Dominującym osadem plioceńskim są iły pstre, których miążność wzrasta w kierunku południowo-zachodnim.

            Nasuwający i wycofujący się lądolód spowodował zaburzenia iłów, które występują wśród osadów czwartorzędowych w postaci soczewek i warstw, bądź też zostały przemieszane z glinami zwałowymi plejstocenu. Na terenie gminy nie stwierdzono jednak wychodni iłów plioceńskich.

            Na osadach plioceńskich występuje czwartorzęd. Utwory czwartorzędowe tworzą na terenie gminy ciągłą pokrywę o zróżnicowanej grubości. Waha się ona od 35-40 m. do 80-90 m. w  rejonie Damasławka. Zachowały się tutaj w zagłębieniach powierzchni podczwartorzędowej gliny zwałowe pochodzące z najstarszego zlodowacenia południowopolskiego. Utwory powierzchniowe powstały w trakcie recesji ostatniego lądolodu (zlodowacenie bałtyckie) z linii stadialnych moren poznańskich - na północ. Są to piaski i żwiry oraz gliny zwałowe w różny sposób przewarstwione.

            W schyłkowym okresie plejstocenu w rejonie jeziora Stepuchowskiego powstały iły, mułki i piaski pochodzenia jeziornego.

            W okresie holocenu, we wszystkich obniżeniach terenu, tworzyły się współczesne osady aluwialne. Należą do nich torfy, namułki oraz piaski i kredy jeziorne. Pod torfami zalega gytia wapienna, o maksymalnej miąższości do 5,7 metrów.

 

2.3.   Surowce mineralne

 

Gmina Damasławek jest uboga w surowce mineralne. Występuje tu w niewielkich ilościach kruszywo naturalne tj. piaski drobnoziarniste, eksploatowane na potrzeby miejscowej ludności, w wyrobiskach w Gruntowicach, Mokronosach. Wyrobisko w Damasławku jest już nieczynne.  Ze względu na brak obszarów perspektywicznych w ich sąsiedztwie, tereny te będą rekultywowane.

            W rejonie jeziora Stepuchowskiego, w obniżeniach terenowych w środkowej części gminy oraz w okolicach Dąbrowy zostały rozpoznane złoża torfu i gytii. Stan rozpoznania jest jednak niepełny i mało precyzyjny pod względem ustalenia granicy złoża, obliczenia zasobów i specjalistycznych badań laboratoryjnych. Złoża te nie są aktualnie eksploatowane i na obecnym etapie rozpoznanie ich nie mają większego znaczenia gospodarczego.

            Na terenie gminy nie stwierdzono odkrywek, w których występowałyby surowce ilaste.

            W rejonie Stępuchowa stwierdzono występowanie złóż ropy naftowej. Jednakże złoża te są znikomej wielkości i w chwili obecnej nie nadają siędo wykorzystania w procesie wydobywczym.

            W okolicach Damasławka w wypiętrzonym wysadzie solnym występuje złoże soli kamiennej ( rejon na wschód Damasławka- poza granicami gminy).

 

 

Zestawienie udokumentowanych większych złóż surowców mineralnych

LP.

Lokalizacja

Rodzaj Kopaliny

Zasoby

Zakres rozpoznania

1.

Rejon J. Stępuchowskiego

POLA:

 

 

W tys. metrów  sześciennych

 

 

 

 

 

WSTĘPNE

XVI

Torf

61,5

Gytia

53,2

XVIII

Torf

37,5

Gytia

132

XXI

Torf

69,2

Gytia

78,0

XXIII

Torf

73,8

Gytia

30,6

XXXIII

Torf

17,3

Gytia

68,2

2.

Rejon Dąbrowa i Międzylesie

POLA:

 

Miąższość średnia w metrach

 

 

 

 

 

WSTĘPNE

J

Torf

1,72

Gytia

0,95

K

Torf

0,91

Gytia

1,18

L

Torf

1,32

Gytia

2,47

M

Torf

1,44

Gytia

1,00

3.

Rejon Niemczyn

POLA

 

Miąższość średnia w metrach

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WSTĘPNE

XLIXA

Torf

1,07

Gytia

4,39

XLIXB

Torf

1,58

Gytia

5,72

XLIXD

Torf

4,83

Gytia

5,10

XLIE

Torf

2,03

Gytia

1,67

LXXVIA

Torf

1,29

Gytia

1,32

CIII

 

Torf

1,20

Gytia

1,85

CIXA

Torf

1,11

Gytia

0,22

CIXB

Torf

0,7

Gytia

0,62

CXVIA

Torf

1,10

Gytia

0,40

CVIIA

Torf

0,50

Gytia

0,75

CXVIIB

Torf

1,83

Gytia

3,20

 

2.4.  Gleby

Gleby występujące w gminie Damasławek są bardzo zróżnicowane. Różnorodność występujących gleb świadczy  o różnych procesach glebotwórczych, które ukształtowały istniejącą pokrywę glebową.

                        Na obszarach wysoczyzny morenowej występują gleby pseudobielicowe oraz gleby brunatne właściwe i brunatne wyługowane.

                        Na znacznie mniejszych powierzchniach występują czarne ziemie właściwe i czarne ziemie zdegradowane. W obniżeniach terenu występują gleby pobagienne i murszowo-mineralne i torfowe. Najwięcej gleb bielicowych występuje we wsiach: Dąbrowa, Mokronosy, Międzylesie, Piotrkowice, Turza, Wiśniewko i Stepuchowo. Są to gleby wytworzone przeważnie z piasku gliniastego lekkiego, o niedużej zawartości próchnicy. Pod nimi występuje glina lekka. Są to gleby z natury uboższe w składniki pokarmowe, dlatego wymagają należytego nawożenia. Należą przewaznie do kompleksu 4-tego (żytni bardzo dobry), 5-go (żytni dobry), rzadziej 2-go (pszenny dobry).         

            Do najlepszych gleb w gminie należą gleby brunatne. Występują one w Piotrkowicach, Starężynku, Damasławku, gdzie mają największy udział procentowy. Poza tym występują w wielu wsiach gminy na mniejszych powierzchniach. Wytworzone zostały one z glin lekkich, podścielonych najczęściej glinami średnymi. Należą najczęściej do kompleksu 2-go (pszenny dobry), i 3-go (pszenny wadliwy), rzadziej do 1-go (pszenny bardzo dobry).

            Gleby brunatne wyługowane pod względnym składu mechanicznego są najbardziej zróżnicowanymi glebami. W ich podłożu występują gliny silnie spiaszczone, piaski naglinowe i piaski całkowite. W zależności od przydatności rolniczej należą one do kompleksów od 3-go do 7-go.

                        Na terenie całej gminy w lokalnych zagłębieniach występują gleby w typie czarnych ziem. Wytworzyły się one z utworów wodno-lodowcowych o składzie mechanicznym piasków gliniastych zalegających na lżejszym lub cięższym podłożu. W zależności od składu mechanicznego i warunków wilgotnościowych należą one do kompleksu 8-go (zbożowo-pastewny mocny) lub 9-go (zbożowo-pastewny słaby). A w niektórych przypadkach do 2-go.

                        W obniżeniach terenu, o wysokim poziomie wód gruntowych i o utrudnionym odpływie wód wytworzyły się  gleby darniowe: murszowe i torfowe. Na glebach tych, w przeważającej części występują trwałe użytki zielone, rzadziej należą one do 9-tego kompleksu glebowo-rolniczego.

                        Trwałe użytki zielone w 74% występują na glebach należących do kompleksu 3z - użytki zielone słabe i bardzo słabe. 26% stanowią użytki zielone należące do kompleksu 2z - użytki zielone średnie.

                        Użytki zielone zajmują w gminie Damasławek łącznie 941 ha, co stanowi 10,1% użytków ornych.

 

2.5.  Zasoby wodne

           

Charakterystyka wód podziemnych

            Zaleganie pierwszego poziomu wodonośnego zależy od rzeźby terenu, geomorfologii, głębokości zalegania stropu pierwszej warstwy nieprzepuszczalnej, a także pór roku i pokrycia terenu.

            Czynniki te decydują także o wahaniach I-go poziomu wodonośnego, jego jakości i możliwości wykorzystania. Ma on duże znaczenie dla rolnictwa i budownictwa. Na wysoczyźnie morenowej zwierciadło pierwszego poziomu występuje pod pierwszą warstwą gliny, na głębokości najczęściej kilku metrów pod powierzchnią terenu. W obniżeniach terenowych, w sąsiedztwie rowów i jezior zwierciadło pierwszego poziomu wodonośnego występuje znacznie płyciej, na głębokości 0-2 m p.p.t. i ma związek ze zwierciadłem wód powierzchniowych.

 

Charakterystyka głębszych warstw wodonośnych.

            Zasoby czwartorzędowych wód podziemnych na terenie gminy Damasławek są niewielkie. Eksploatowane były tylko przez jedną studnię głębinową w Stępuchowie. Warstwę wodonośną nawiercono tutaj na głębokości 27 m. p.p.t., czyli na rzędnej terenu 70 m. npm.

            Poza tym wody czwartorzędowe są na terenie gminy eksploatowane przez studnie kopane na głębokości od kilku do kilkunastu metrów.

            Na terenie gminy eksploatowane są głównie wody trzeciorzędowe. Wody tego piętra występują w różnych częściach gminy, na różnych głębokościach.

            W Damasławku strop trzeciorzędowej - mioceńskiej warstwy wodonośnej zalega na głębokości od 118 - 124 m p.p.t., co odpowiada 8-18 m. npm. Jej miąższość wynosi od 10-30m., a przewidywana wydajność to 50-80 m3/h.

            W Międzylesiu strop tej warstwy wodonośnej zalega na głębokości 92 m p.p.t., co odpowiada 7 m. npm. Jej miąższość jest dość znaczna i wynosi powyżej 40 metrów, a przewidywana wydajność od 30-50 m3/h.

            W zachodniej części gminy wody  piętra trzeciorzędowego zalegają na podobnych głębokościach.

            W Kozielsku strop eksploatowanej trzeciorzędowej warstwy zalega na głębokości 104 m. p.p.t., co odpowiada poziomowi morza, W Niemczynie 114,5-115 m. p.p.t., co odpowiada 12-13 m. npm., a w Kołybkach 100-113 m p.p.t., co odpowiada rzędnej 8-11 m. npm.

            Miąższość tych warst wynosi 20-30 m., a przewidywana wydajność jest dość znaczna i wynosi 50-80 m3/h.

            Zasoby eksploatowanych przez studnie głębinowe wód trzeciorzędowych wynoszą obecnie ......................... ( 6 ujęć wodnych: Damasławek, Miedzylesie, Mokronosy, Niemczyn, Kozielsko, Kołybki).

Ujęcia wody

L.P.

Ujęcie wody

Wydajność

1

Damasławek

 

2

Miedzylesie

 

3

Mokronosy

 

4

Niemczyn

 

5

Kozielsko

 

6

Kołybki

 

 

            Wody piętra trzeciorzędowego mają napięte zwierciadło i występują pod ciśnieniem kilku atmosfer. Ich zwierciadło stabilizuje sięna głębokości 20-25 m. p.p.t. Są to więc wody subartezyjskie.

 

Wody powierzchniowe i gospodarka wodna.

            Wody powierzchniowe zajmują w gminie Damasławek powierzchnię 209 ha, co stanowi 2% ogólnej powierzchni gminy. Wskaźnik wojewódzki wynosi 3,7. Wody stojące to 122 ha, w tym J. Stępuchowskie - 108 ha.

            Jezioro Czeszewskie nie wchodzi w skład gminy. Jego południowym brzegiem biegnie granica gminy.

            Wody płynące zajmują powierzchnię 9 ha, a rowy 78 ha.

Cała gmina położona jest w dorzeczu rzeki Warty, w zlewni rzeki Wełny. W gminie brak jest większych cieków, z wyjątkiem krótkiego odcinka kanału Wapno-Laskownica, płynącego wzdłuż fragmentu północnej granicy gminy. Odpływ powierzchniowy wód z gminy odbywa się rowami melioracyjnymi oraz małymi ciekami IV-go i niższych rzędów, głównie w kierunku zachodnim, południowym i południowo-wschodnim. Część z nich wpływa bezpośrednio do rzeki Wełny, inne płyną w kierunku zachodnim do Kanału Łeknińskiego, który jest zlewnią cząstkową rzeki Nielby, dopływu Wełny.

            Ważnym czynnikiem regulacji stosunków wodnych w gminie są obszary łąk i mokradeł występujących w obniżeniach terenu w środkowej oraz zachodniej i północno-zachodniej części gminy. W obniżeniach tych występują złoża gytii i torfu.

             

 

 

2.6.  Powietrze atmosferyczne

Gmina Damasławek charakteryzuje się niskim zainwestowaniem przemysłowym, dlatego tez powietrze atmosferyczne jest stosunkowo czyste.. Należy dbać, aby nie dopuścić do zwiększenia zanieczyszczeń, gdyż neutralizacja ich ze względu na małą lesistość terenu byłaby bardzo powolna.

      Szczególnie należy zwrócić uwagę na zakłady, które zajmują się pakowaniem soli, na terenie miejscowości Damasławek, aby właściwie zabezpieczyć (unieszkodliwić) opary suszonej soli, które mogą być zagrożeniem dla środowiska.

      Przez środek gminy z zachodu na wschód przebiega droga krajowa nr 251 - Wągrowiec-Żnin-Inowrocław, wokół której może występować zwiększone zanieczyszczenie spalinami oraz zagrożenia hałasem komunikacyjnym.

      Na jeziorach i rzekach oraz w 100 metrowym pasie przybrzeżnym obowiązują ustalenia zawarte w rozporządzeniu nr 2 Wojewody Pilskiego z dnia 1992.10.05 w sprawie utworzenia stref ciszy na terenie województwa. Mają one zapewnić odpowiednie warunki wypoczynku nad jeziorami i rzekami.

     

2.7.  Ochrona przyrody i krajobrazu

Gmina Damasławek jest położona na terenach nie objętych systemem obszarów chronionego krajobrazu w województwie wielkopolskim. Bardzo mała powierzchnia lasów i duży areał gruntów ornych wpływa na to, że gmina Damasławek ma typowo rolniczy krajobraz.

      Na terenie gminy nie występują lasy ochronne. Ze względu na małą lesistość gminy, duże znaczenie ekologiczne i krajobrazowe mają parki. Większość z nich objęta jest ochroną i wpisana do rejestru Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Są to parki w

-         Damasławku: dworski wpisany do rejestru: 12.03.1982 pod nr 417/82, zaniedbany pow. 4,2ha, w tym wód 0,5 ha,

-         Smuszewie: park pałacowy, krajobrazowy, wpisany 12.03.1982r., pod nr413/82, o pow. 3,14 ha, w tym wód 0,13 ha

-         Kopaninie: park dworski, krajobrazowy, wpisany do rejestru: 23.06.1979 r., pod nr 376/79, pow. 6,1ha, w tym wód 0,5 ha.

-         Starężynie: park dworski, krajobrazowy, wpisany do rejestru: 12.03.1982r., pod nr 412/82, pow. 2,62 ha, w tym wód 0,22 ha

-         Kołybkach: park pałacowy, wpisany do rejestru pod nr 391/81 pow. 5,88 ha,

-         Stępuchowie: park pałacowy, wpisany do rejestru pod nr 392/81, pow. 5,1 ha

-         Dąbrowie: park dworski, krajobrazowy, Objęty ochroną konserwatorską

-         Mokronosach, park dworski, krajobrazowy, objęty ochroną krajobrazową  o pow. 2,06 ha w tym staw o pow. 0,15 ha.

-         Niemczynie - park dworski, krajobrazowy, objety ochroną konserwatorską o pow. 1,5 ha

 

W gminie Damasławek nie ma drzew - pomników przyrody, objętych ochroną Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody, występują jednak drzewa zasługujące na uznanie ich za pomniki przyrody w parkach w Stępuchowie, Smuszewie i Kołybkach.

            Na terenie gminy nie występują obszary ochronne głównych zbiorników wodnych.

Zgodnie z ustawą o Ochronie i Kształtowaniu Środowiska wody podziemne i obszary ich zasilania podlegają szczególnej ochronie polegającej zwłaszcza na niedopuszczeniu do zanieczyszczania wód oraz zapobieganiu i przeciwdziałaniu szkodliwym wpływom na obszary ich zasilania.

            Zostały ustalone planowane klasy czystości wód powierzchniowych i zgodnie z nimi ustalono II klasę czystości wód na rzece Nielbie i I klasę na rzece Wełnie, w kierunku których odplywają wody z terenu gminy.

            Wody jeziora Stępuchowskiego nie były badane, a wody jeziora Czeszewskiego posiadają II klasę czystości.

            Zagrożeniem dla czystości wód na terenie gminy jest głównie rolnictwo, a szczególnie hodowla fermowa. Ujemny wpływ na czystość wód powierzchniowych mają spływy powierzchniowe z rolniczej przestrzeni produkcyjnej. ( Stosowane nawozy sztuczne i środki ochrony roślin oraz rolnicze wykorzystywanie gnojowicy.)

            Ze względu na rolniczy charakter gminy gleby dobre od I-III klasy bonitacyjnej (3,655 ha - 39,2% ogółu użytków rolnych) powinny być szczególnie chronione przed wyłączeniem ich z produkcji rolnej. Wyłączenie z produkcji rolnej gleb klasy IV
( 4.121 ha - 44,2% użytków rolnych) powinno być ograniczone i musi mieć racjonalne uzasadnienie.

            Ochrona gruntów rolnych polega na:

-         ograniczaniu przeznaczenia ich na cele nierolnicze i nieleśne

-         zapobieganiu procesom degradacji i dewastacji gruntów rolnym, oraz szkodom w produkcji rolniczej, powstającej wskutek działalności nierolniczej

-         rekultywacji i zagospodarowaniu gruntów na cele rolnicze

-         zachowaniu torfowisk i oczek wodnych jako naturalnych zbiorników wodnych

Do ochrony powierzchni należy rekultywacja terenów po eksploatacji surowców mineralnych.

      Niezalesione tereny o dużych spadkach ( w sąsiedztwie jezior Stępuchowskiego i Czeszewskiego) należy zabezpieczyć przed erozją przez ewentualne zadrzewienie, zakrzewienie lub zadarnienie, ewentualnie założenie na nich trwałych użytków zielonych.

            Na terenach leśnych należących do nadleśnictwa Durowo należy prowadzić gospodarkę leśną zgodnie z zatwierdzonym planem urządzania lasu dla tego nadleśnictwa aby zapewnić prawidłowy stan drzewostanów leśnych.

            Jako skupiska zieleni należy chronić także zadrzewienia przydrożne, szpalerowe oraz zadrzewienia i zakrzaczenia śródpolne, gdy spełniają one ważną rolę ochronną i ekologiczną.

            Pożądaną sprawą jest zalesianie gruntów nieprzydatnych dla rolnictwa (nieużytki i gleby słabe).

            Ze względu na małą lesistość terenu korzystne byłoby zwiększenie powierzchni sadów, szczególnie przy gospodarstwach - ich działanie ekologiczne jest podobne jak innych zadrzewień.

2.8.  Inwestycje ekologiczne – nakłady i efekty

 

2.9.  Środowisko kulturowe i ważniejsze zabytki

 

Gmina Damasławek w stosunku do innych gmin województwa wielkopolskiego posiada niewiele zabytków dawnej architektury. Wsie należące go gminy nie stanowiły znaczących ośrodków gospodarczych ani politycznych, nie były też głównymi siedzibami możnych rodów szlacheckich. Stąd też brak z tego okresu nowożytnego świeckiej architektury reprezentacyjnej i okazałych kościołów.

            Zabudowa omawianego regionu stanowiła przez stulecia zabudowę wiejską najniższych warstw społecznych. Większość budowli tego regionu wznoszona była do końca XVIII w. najczęściej z drewna. Budynki te, bardzo nietrwałe, padały często ofiarą pożarów. Nie zachował się żaden obiekt świadczący o dawnej metryce tych terenów. Najstarsze zachowane nieliczne obiekty pochodzą z XIX w. i początku XX w.

            Na terenie gminy jedynie Damasławek posiada rozbudowany układ przestrzenny dostosowany do konfiguracji terenu i przebiegu dróg. W miejscowości występuje układ oparty na skrzyżowaniu czterech dróg, w miejscu przecięcia dróg utworzony został niewielki prostokątny rynek. Podobny układ oparty na skrzyżowaniu dróg powstał w Niemczynie, oraz w mniejszej skali w Kozielsku i Turzy. Zabudowa wsi Starężyn i Mokronosy reprezentuje układ ulicówki z zabudową o zróżnicowanej gęstości, najczęściej usytuowaną po obu stronach drogi.  W pozostałych wsiach gminy zabudowa nie utworzyła układu urbanistycznego, jest ona rozproszona w terenie. Taki układ istnieje we wsiach: Kołybki, Kopanina, Smuszewo oraz Stępuchowo. Obecnie żadna wieś nie posiada historycznego układu przestrzennego objętego ochroną konserwatorską.

            W przeszłości w prawie wszystkich wsiach położonych na terenie gminy obok zabudowy gospodarstw wiejskich istniały  założenia pałacowo ( lub dworsko) - parkowe wraz z folwarkiem.  Założenia te zostały wzniesione w 2 połowie XIX w. Najlepiej zachowane elementy dawnego układu (obiekt reprezentacyjny, park, część zabudowań folwarku) występują w Stępuchowie i Kołybkach. Zespół w Smuszewie zachował czytelny układ dawnego założenia, gdzie obiekt rezydencjalny oraz park zachowane są w stopniu dostatecznym, natomiast obiekty gospodarcze uległy zniszczeniu. Przykładem mniejszego zespołu dworsko-parkowego są założenia w Kopaninie, Mokronosach, Starężynie oraz w Niemczynie. Obecnie założenia te są w dużym stopniu zniszczone.

            Zabytki architektury mieszkalnej oraz obiekty budownictwa objęte ochroną konserwatorską zachowane na terenie gminy Damasławek pochodzą głównie z XIX w. i początku XX w. Historyczna zabudowa występuje najliczniej we wsi Damasławek. Najstarszym zachowanym zabytkiem architektury jest późno klasycystyczny dworek, wzniesiony w pierwszej połowie XIX w. dla Daleszyńskich, ówczesnych właścicieli Damasławka. Kiedy w 1911 r. Rozpoczęto na terenie parku budowę kościoła, przebudowano dworek adaptując go na potrzeby plebani przykościelnej. Kościół konsekrowany w 1923 r. jest skromną budowlą jednonawową, z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium, niska czworoboczna wieża nie stanowi wyraźnej dominanty architektonicznej miasta. Mimo, iż Damasławek pod względem administracyjnym zaliczany jest jako wieś, stosunkowo zwarta zabudowa charakterystyczna jest dla małego miasteczka o dominującej funkcji rolniczej. Występuje typ szerszej działki z niskim murowanym budynkiem mieszkalnym ustawionym kalenicą równolegle do ulicy oraz budynkiem gospodarczym w głębi.

            Charakter taki posiada zabudowa rynku i ulic przyległych. Niestety wzniesione w okresie powojennym realizacje architektoniczne nie dostosowane do zabudowy otaczającej częściowo ten obraz zatarły. Pojedyncze przykłady historycznej zabudowy mieszkalnej  zostały zachowane przy rynku oraz przy ulicy Kcyńskiej. Domy mieszkalne wzniesione w pierwszej ćwiartce XX w. są parterowe lub piętrowe, nakryte wysokim dachem, często zachowany został ozdobny detal architektoniczny: gzymsy, opaski oraz dekoracyjne kute metalowe balustrady balkonów.

            Wzdłuż ul. Kolejowej usytuowana jest historyczna zabudowa dworca kolejowego wraz z zespołem domów mieszkalnych pracowników kolei. Dworzec wzniesiony w 1900 r., jest budynkiem murowanym z cegły, piętrowym, elewacje zdobione są dekoracyjnymi pasami glazurowej cegły. Naprzeciwko budynku dworca znajduje się utrzymany w analogicznym charakterze budynek gospodarczo-mieszkalny. Domy mieszkalne są obiektami piętrowymi, o skromnych ceglanych elewacjach. Analogiczne domy mieszkalne, należące do zespołu dworcowego znajdują się również przy ul. Kcyńskiej.

            W pozostałych wsiach historyczna zabudowa zachowana jest bardzo nielicznie, najwięcej danych obiektów występuje w zespołach pałacowo-parkowych. Najlepiej zachowany zespół pozostał we wsi Stępuchowo. Malowniczo położony nad brzegiem jeziora Stępuchowskiego pałac został wzniesiony w latach 1860 - 1870 dla Władysława Moszczeńskiego. Obiekt dwukrotnie rozbudowywany w k. XIX i XX w. reprezentuje typ willi neorenesansowej, otoczonej rozległym parkiem (5ha). Park zaprojektowany w XIX w. stanowi połączenie układu krajobrazowego i geometrycznego o cechy eklektyczne, nawiązujących do wzorów renesansu i baroku. Od strony zachodniej pałacu usytuowany jest folwark. Z dawnych budynków z końca XIX wieku zachowały się gorzelnia i stodoła oraz zespół czworaków przy drodze dojazdowej. Drugą siedziba Władysława Moszczeńskiego był zespół pałacowo-parkowy w Kołybkach. Pałac o cechach eklektycznych został wzniesiony w 1882r. Otaczający pałac park krajobrazowy (5.88ha) jest założeniem wcześniejszym, datowanym na podstawie wieku drzew na pierwszą poł. XIX w. Zespół folwarczny usytuowany z boku, połączony był kompozycyjnie z pałacem aleją dębową. Obecnie na miejscu dawnych zabudowań folwarcznych wzniesione zostały nowe budynki.

            Trzecim zespołem pałacowo-parkowym godnym uwagi jest założenie w Smuszewie. Pochodzi ono z 2 połowy XIX w.   Pałac usytuowany w północno-wschodniej części parku, posiada formę architektoniczną podobną do stylu pałacu w Stępuchowie. Park o charakterze krajobrazowym zachowany jest w granicach pierwotnych (3,4 ha.) W częściowo zachowanym drzewostanie najliczniej występują Jesion Wyniosły, Kasztanowiec oraz Klon Pospolity.

            Pozostałe założenia dworsko-parkowe na terenie gminy posiadają pojedyncze zachowane obiekty historyczne, a niekorzystne przekształcenia zatarły w dużym stopniu pierwotny układ przestrzenny.

            Z architektury sakralnej zabytkowy charakter posiada zespół kościoła p.w. Św. Józefa we wsi Kozielsko. W skład zespołu wchodzi plebania wzniesiona w końcu XVIII wieku, neogotycki kościół z 1874 roku, oraz dom parafialny z początków XX wieku. Na terenie placu przykościelnego zachowane zostały płyty nagrobne z XVIII wieku i XIX w.

            Najstarszy zabytkowy cmentarz na terenie gminy znajduje się we wsi Niemczyn. Usytuowany jest  przy kościele parafialnym, a założony został w XVII w.

            W Damasławku, Dąbrowie, Gruntowicach, Kozielsku i Wiśniewku zachowane zostały historyczne cmentarze z drugiej połowy XIX w. i początku XX w. Cmentarze te zachowane w różnym stopniu, niekiedy prawie całkowicie zniszczone, objęte są ochroną konserwatorską.

            Obiekty znajdujące się w rejestrze zabytków:

a.       obiekty architektury

Miejscowość

Obiekt

Numer

Damasławek

Plebania przy kościele

Budynek gospodarczy - ul Rynek 4

 

A-173

A-180

Kołybki

Pałac , 2 poł. XIX w

A-435

Kopanina

Kaplica dworska ok. 1830

A-375

Kozielsko

Zespół kościoła parafialnego:

-         kosciół

-         plebania

 

A-737

A-175

Smuszewo

Pałac ok. 1870r.

A-377

Stępuchowo

Pałac ok. 1860-1870r.

A-213

 

 

b.      parki

Miejscowość

Obiekt

Numer

Damasławek

Dworski park krajobrazowy

A 417

Kołybki

Pałacowy park krajobrazowy

A 391

Smuszewo

Pałacowy park krajobrazowy

A 413

Stępuchowo

Park pałacowy

A 392

Starężyn

Dworski park krajobrazowy

A 412

 

 

c.       cmentarze

Niemczyn : cmentarz katolicki, 1. poł. XIX w. A 571

d.      stanowiska archeologiczne

Smuszewo:       grodzisko         - stan 3 miejscowości, 95 na obszarze A 240

                        osada               - stan 1 w miejscowości, 93 na obszarze         A 241

 

Obiekty objęte ochroną konserwatorską

Damasławek :

1.      Kościół parafialny p.w. św. Stanisława Kostki

2.      Szkoła, ob. zasadnicza szkoła zawodowa mur. Pocz. XX w.

3.      Cmentarz komunalny, czynny

ul. Janowiecka

4.      dom nr 8, murowany, 2 poł. XIX w.

ul. Kcyńska

5.      dom nr 1, murowany, po 1900 r.

6.      dom nr 4, remiza, murowany po 1910r.

7.      dom nr 7,  murowany, po 1915r.

8.      dom nr 8, murowany, ok. 1920r.

9.      dom nr 10, murowany, ok. 1920r.

10.  dom nr 12, murowany, ok.1929r.

11.  dom nr 14, murowany ok. 1920r.

12.  dom nr 27, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

13.  dom nr 29, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

14.  dom nr 31, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

15.  dom nr 33, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

16.  dom nr 35, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

17.  dom nr 37, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

ul. Rynek

18.  dom nr 4, szkoła, murowany ok. 1910r.

19.  dom nr 8, Urząd Gminy, ok. 1915r.

ul. Kolejowa

20.  dom nr 1, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

21.  dom nr 2, dworzec kolejowy, murowany, ok. 1900

22.  dom nr 3, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

23.  dom nr 5, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

24.  dom nr 7 , poczta, pocz. XX w.

25.  dom nr 9, wł. PKP, murowany, pocz. XX w.

 

Dąbrowa:

1.      Dworzec PKP, murowany, ok. 1910r.

2.      Zespół dworski

-         czworak murowany/ kamienny k.XIX w

-         brama murowana, 2 poł. XIX w.

-         park krajobrazowy 2 poł. XIX w.

3.      Cmentarz ewangelicko-augsburski nieczynny

Gruntowice:

1.      szkoła, murowany, ok. 1915r.

2.      spichlerz, drewno/murowany, ok. 1915

3.      cmentarz ewangelicko-augsburski, nieczynny

Kopanina:

1.      zespół dworski:

-         spichlerz, murowany, 1908r.   

-         park krajobrazowy, 2 poł. XIX w.

Kozielsko:

1.      zespół kościoła p.w. św. Józefa

-         ogrodzenie z bramą, mur/żel, ok. 1874 r.

-         dom parafialny, murowany, pocz. XX w.

2.      cmentarz katolicki, czynny

3.      cmentarz katolicki, nieczynny

Miąża:

1.      dom nr 3, murowany ok. 1920r.

Międzylesie:

1.      dom nr 18, szkoła - nieczynna, murowany, ok. 1910 r.

2.      dom nr 19, murowany, ok. 1910 r.

Niemczyn:

1.      Kościół parafialny p.w. Wniebowstąpienia NMP, murowany, 1894r.

2.      Kaplica protestancka, murowany, ok. 1917r.

3.      Zajazd, murowany koniec XIX w.

4.      Zespół dworski

-         dwór, murowany, XVIII/XIX w.

-         oficyna, murowany, k. XIX w.

-         kuźnia, murowany, k. XIX w.

-         park krajobrazowy, k. XIX w.

5.      Dom nr 64 szach., koniec XIX w.

6.      Dom, budynek poczty, murowany 1881 r.

7.      Cmentarz ewangelicko-augsburski, nieczynny

Mokronosy:

1.      park krajobrazowy

Smuszewo:

1.      Miejsce po cmentarzu ewangeliscko-augsburskim

Starężyn:

1.      zespół dworsko-pałacowy

-         dwór, murowany, początek XX w.

-         obora, murowany, początek XX w.

Stępuchowo:

1.      Zespół folwarczny:

-         czworak, ob. dom nr 7 , murowany koniec XIX w,

-         czworak, ob. dom nr 8 , murowany koniec XIX w,

-         czworak, ob. dom nr 9 , murowany koniec XIX w,

-         czworak, ob. dom nr 10 , murowany koniec XIX w,

-         stodoła, murowana, koniec XIX w.

-         gorzelnia, murowana, k. XIX w.

-         ogrodzenie parku wraz z bramą, pocz. XX w.

2.      Dom nr 10, murowany, pocz. XX w.

Turza:

1.      Szkoła- nieczynna, murowany, XIX/XX w.

Wiśniewko:

1.      cmentarz ewangelicko-augsburski, nieczynny

 

 

3. Gospodarka

3.1.           Stan zainwestowania i struktura użytkowania terenu

Gmina Damasławek charakteryzuje się bardzo dużym udziałem powierzchni użytków rolnych (88,07%). Oznacza to że powierzchnia użytków rolnych jest w gminie przewyższa średnią krajową o ponad 29%. Wysoki jest również udział gruntów ornych, który wynosi 79,06 % powierzchni gminy.  Nieznacznie większy w gminie jest obszar sadów oraz tereny użytków zielonych. W gminie Damasławek znikoma jest powierzchnia gruntów pod lasami i wynosi 1,94 % powierzchni gminy.

Wyszczególnienie

Gmina Damasławek

 

Ha

%

Powierzchnia ogólna

10468

100

Użytki rolne

9324

89,07

Grunty orne

8281

79,10

Sady

102

0,97

Łąki trwałe

728

6,95

Pastwiska

213

2,03

Grunty pod lasami

205

1,95

Lasy  i grunty leśne

176

1,68

Gr. Zadrzewione i zakrzewione

29

0,27

Grunty pod wodami

209

1,99

Wody stojące

122

1,16

Wody płynące

9

0,08

Rowy

78

0,74

Tereny komunikacyjne

292

2,78

Drogi

243

2,32

Koleje i inne tereny komunikacyjne

51

0,48

Tereny osiedlowe

181

1,72

Zabudowane

176

1,68

Zieleni

5

0,04

Tereny różne

6

0,05

Nieużytki

232

2,21

 

Zmiany w sposobie użytkowania gruntów  na terenie gminy Damasławek.

Właściciel

1990r.

1998r.

PGR

22,89 %

-

RSP

1,71 %

1,77 %

Kółka rolnicze

0,09 %

-

Indywidualne gospodarstwa rolne

66,95 %

72,18 %

Fundusz Ziemi

0,72 %

10,05 %

AWRSP

-

10,05 %

Lasy Państwowe

1,50 %

1,50 %

 

Struktura władania użytkami rolnymi

 

Właściciel

1990r.

1998r.

Damasławek

Grunty orne

Sady

Użytki zielone

Razem

%

ha

%

PGR

22,94

-

-

-

-

RSP

1,84

141

-

39,00

1,93

Kółka rolnicze

0,04

-

-

-

-

Indywidualne Gospodarstwa rolne

72,13

6480,00

88,00

664,00

77,56

Fundusz Ziemi

0,58

 

 

 

 

AWRSP

-

780,00

2,00

101,00

9,47

Lasy Państwowe

0,03

2,00

-

-

0,02

 

            We władaniu indywidualnych właścicieli jest ponad 77 % użytków rolnych Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa dysponuje powierzchnią 1053 ha, z czego 883 ha to użytki rolne przejęte po byłych PGR-ach i Funduszu Ziemi. Z tabeli wynika ze prawie 14% gruntów przeszło we władanie prywatne. Z tabeli wynika iż w wyniku upadku PGRów struktura władania ziemią zmienia się z korzyścią dla gospodarstw indywidualnych, co jest analogiczne w stosunku do obszaru całego kraju.

 

Indywidualne gospodarstwa rolne wg grup obszarowych  w 1996 r. i 2003r.  

 

Wyszczególnienie

Liczba i procent gospodarstw wg grup obszarowych w ha

 

Ogółem

1,00-2,00

2,01-5,0

5,01-10,0

10,01-20,0

20,01-50,0

50,00 - i więcej

 

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

Liczba

%

1996r.

457

 

68

 

42

 

55

 

179

 

98

 

15

 

2003r.

432

 

59

 

34

 

42

 

182

 

100

 

15

 

 

Gospodarstwa  indywidualne zajmują 0k.56 % powierzchni ogólnej kraju, a w strukturze użytkowania ziemi wykorzystywanej rolniczo gospodarują na ok. 82% powierzchni użytków rolnych. W gminie Damasławek gospodarstwa indywidualne użytkują powierzchnię 71,62% i 77,01% użytków rolnych.

            Indywidualne gospodarstwa rolne o powierzchni do 10 ha zajmują zdecydowaną przewagę - 77 %, co świadczy o dużym rozdrobnieniu gospodarstw. Średnia powierzchnia indywidualnego gospodarstwa rolnego wynosi 18,0 ha w tym 17,1 użytków rolnych, co jest wskaźnikiem znacznie lepszym od wojewódzkiego.

            Liczba osób pracujących w gospodarstwach rolnych wynosi 1042 osoby, przy ilości 664 gospodarstw. Średnia ilość pracujących w gospodarstwie wynosi 1,56 osoby.

3.2.           Rynek pracy

Głównym ośrodkiem pracy w gminie jest miejscowość Damasławek, w której znajduje zatrudnienie większość osób z terenu gminy. Miejscowość pełni charakter usługowy w stosunku do pozostałych wsi. Większymi centrami regionalnymi są miejscowości: Wągrowiec i Żnin. Głównym źródłem utrzymania przeważającej części mieszkańców jest rolnictwo w którym jest zatrudnione ok. 1000 osób. W związku z kryzysem gospodarczym nadal zmniejsza się zatrudnienie w nielicznym przemyśle, występującym na terenie gminy oraz w usługach. Bezrobocie w gminie sięga 26 % i bez znaczących inwestycji zewnętrznych nie będzie się zmniejszało w okresie krótkoterminowym.

 

3.3.           Gospodarka gminna

3.4.           Działalność produkcyjno-usługowa i budownictwo

3.5.           Rolnictwo i leśnictwo

W gminie Damasławek rolnictwo pełni główną funkcję gospodarczą. Gwarantuje to wysoka kultura rolna i dobry poziom produkcji rolnej. Gmina posiada zwarte kompleksy użytków rolnych, IV i wyższych klas bonitacyjnych, które ze względu na ich wysoką produkcyjność, proponuje się wyłączyć z zabudowy.

            Tereny wód otwartych, łąk i pastwisk, należy chronić ze względu na utrzymanie korzystnych warunków wodnych, dla produkcji rolnej.

            Na pozostałych użytkach rolnych, zabudowa może nastąpić tylko na cele związane z urządzeniami służącymi produkcji rolniczej oraz przetwórstwu rolno-spożywczemu.

            Korzystne warunki agroprzyrodnicze umożliwiają uzyskanie wysokiego poziomu produkcji rolniczej i zwierzęcej. Dobre plony roślin i wysoka obsada zwierząt gospodarczych (trzody chlewnej, owiec, drobiu), daje duże zaplecze produkcyjne.

            Pomimo dobrej bazy produkcyjnej występuje brak integracji rolnictwa z przetwórstwem rolno-spożywczym. Stwarza to największy potencjał gospodarczy gminy. Przemiany agrarne zauważane w gminie, korzystnie wpływają na poprawę efektywności i jakości produkcji rolnej oraz proces dostosowawczy do Unii Europejskiej.

            Wszystkie grunty rolne z wyłączeniem zabudowanych i przeznaczonych pod zabudowę stanowią rolniczą przestrzeń produkcyjną. Rolnicza przestrzeń produkcyjna obejmuje wzajemną relację pomiędzy klimatem, rzeźbą, glebą i warunkami wodnymi terenu co ma zasadniczy wpływ na wysokość plonowania roślin, a tym samym na ocenę rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Ogólny wskaźnik rolniczej przestrzeni produkcyjnej dla gminy Damasławek wynosi 74,9 pkt. co daje jej jedno z wyższych miejsc w województwie wśród jednostek gminnych.

 

3.6.           Handel i usługi

Na terenie gminy występują podstawowe struktury mieszkalne. W takiej sytuacji głównym ośrodkiem w którym rozwijają się usługi jest miejscowość Damasławek. Pełni ona role usługową dla gminy i w niej koncentrują się główne ośrodki usług dla ludności. Zarówno usług publicznych (ośrodek zdrowia, dom kultury, straż pożarna, urząd gminy, posterunek policji) jak i usług dla rolnictwa (mleczarnia, punkty skupu żywca, przetwórnie produktów rolnych, zaopatrzenie rolnictwa).

3.7.           Turystyka

W gminie pomimo występowania niewielu obiektów historycznych, może nastąpić wzrost zainteresowania turystyką sobotnio-niedzielną. Występują sprzyjające warunki do uprawiania aktywnych form turystyki tj. wycieczki rowerowe, piesze oraz przy odpowiednim zagospodarowaniu terenu wypoczynek nad wodą. Gmina z powodu położenia nie stanie się na pewno znaczącym ośrodkiem agroturystycznym, jednak będąc w bezpośredniej bliskości dużych terenów miejskich (Bydgoszcz, Poznań, Piła, Inowrocław, Żnin, Wągrowiec) można na tereny gminy ściągnąć osoby które będą chciały aktywnie wypoczywać. Odpowiednie nagłośnienie warunków wypoczynku jest kluczowym elementem rozwoju tej branży usług. W wyniku wzrostu zainteresowania tymi usługami może następować przekształcanie charakteru gminy w gminę rolniczą z dobrze rozwiniętymi usługami turystycznymi.

 

3.8.           Atrakcyjność inwestycyjna gminy

Gmina Damasławek z punktu widzenia geograficznego położona jest w atrakcyjnym regionie. Przebiegające przez gminę droga krajowa Wągrowiec-Żnin-Inowrocław oraz stosunkowo bliskie położenie tak dużych ośrodków miejskich jak Bydgoszcz, Poznań Piła powodują iż gmina może być atrakcyjnym rejonem dla wszelakiego rodzaju usług świadczonych dla tych miast, a mogących występować w sporej odległości od nich ( firmy logistyczne, sortownie towarów, magazyny towarów). To samo położenie pozwala domniemać iż przy odpowiednim zagospodarowaniu terenu gmina może stać się atrakcją turystyki sobotnio-niedzielnej. Spora ilość terenów rolniczych i dróg polnych sprzyja turystyce rowerowej. Gmina posiada dostęp do dwóch jezior objętych strefami ciszy gdzie może odbywać się aktywny wypoczynek mieszkańców wielkich aglomeracji miejskich znajdujących się w otoczeniu regionu. Inwestycje w turystykę sobotnio-niedzielną mogą stać się motorem napędowym gminy i przyczynić się do powstawania nowych miejsc pracy w sektorze obsługującym tego typu zadania.

 

 

 

4. Infrastruktura społeczna

4.1.           Potencjał demograficzny

Powierzchnia obszaru gminy Damasławek w granicach administracyjnych wynosi 104,7 km2 w tym sołectwo Damasławek( 8,1 km2). Gmina podzielona jest na 18 sołectw. Liczba mieszkańców w poszczególnych sołectwach wynosi odpowiednio:

 

l.p.

Sołectwo

Folwark

Liczba mieszkańców

w 2003r.

Liczba mieszkańców

w 2003r.

1.

Damasławek

 

2151

2166

2.

Dąbrowa

 

402

375

3.

Gruntowice

 

101

99

4.

Kołybki

 

231

239

5.

Kopanina

 

85

79

6.

Kozielsko

 

119

109

7.

Miąża

 

71

78

8.

Międzylesie

Modrzewie

238

247

9.

Mokronosy

 

237

235

10.

Niemczyn

 

783

756

11.

Piotrkowice

 

89

90

12.

Rakowo

 

118

114

13.

Smuszewo

 

137

125

14.

Starężyn

 

209

180

15.

Starężynek

 

107

110

16.

Stępuchowo

 

337

344

17.

Turza

 

351

345

18.

Wiśniewko

 

72

64

Razem:

5838

5755

 

 

ROK

Ludność

M

K

Struktura wieku ludności

Przyrost naturalny

Migracja ludności

Przyrost rzeczywisty

Przed prod.

%

Produk.

%

Poproduk.

%

osób

Na 1000 M

napływ

odpływ

saldo

1970

5539

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1974

5300

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1980

5545

2748

2797

 

 

 

 

 

 

83

15,2

251

217

34

117

1985

5814

2866

2948

 

 

 

 

 

 

66

11,1

95

138

-43

23

1988

5725

2321

2904

 

 

 

 

 

 

45

7,6

71

168

-97

-52

1991

5733

2821

2912

 

 

 

 

 

 

24

4,1

78

81

-3

21

1993

5828

2871

2957

1945

33,4

3125

53,6

750

13,0

34

5,8

75

72

3

37

1998

5706

2799

2907

1675

 

3262

 

769

 

9

 

50

87

-37

-26

2002

5755

2809

2946

1691

 

3404

 

743

 

14

 

48

3

45

59

 

4.2.            Warunki zamieszkania

Zagęszczenie mieszkań w gminie Damasławek jest zbliżone do średniej wojewódzkiej, natomiast wskaźniki charakteryzujące wielkość powierzchni użytkowej na mieszkanie oraz na mieszkańca są nawet korzystniejsze od średniej wojewódzkiej.

            Ma to swoje uzasadnienie w przewadze mieszkań w zabudowie indywidualnej nad zbiorową wielorodzinną. Zabudowa blokowa występuje w Damasławku, Niemczynie, Kołybkach i Stępuchowie, czyli w ośrodku administracyjnym i wsiach w których dominowały Państwowe Gospodarstwa Rolne.

            Standardy mieszkań na terenie gminy są jednak zróżnicowane. Najkorzystniej wygląda to w Damasławku oraz Niemczynie i Kołybkach. W większości pozostałych wsi przeważają stare kilkudziesięcioletnie domy mieszkalne, w większości zdekapitalizowane.

            Dynamika przyrostu liczby mieszkań od początku lat 80-dziesiątych wykazuje stałą tendencję zniżkową, przy czym od kilkunastu lat buduje się obiekty mieszkalne wyłącznie w zabudowie indywidualnej.

 

 

Mieszkalnictwo w poszczególnych miejscowościach  (dane UG)

Lp.

Wieś

M

Liczba mieszkań w zabudowie

 

Wielorodzinnej

Jednorodzinnej

Zagrodowej

Razem

Łącznie jednoro.+zagr.

Indyw/Razem %

Osób na mieszkanie

1

Damasławek

2151

210

280

100

590

380

64

3,64

2

Dąbrowa

402

24

19

51

94

70

74

4,27

3

Gruntowice

101

0

6

14

20

20

100

5,05

4

Kołybki

231

48

5

9

62

14

23

3,72

5

Kopanina

85

14

3

6

23

9

35

3,69

6

Kozielsko

119

9

3

20

32

23

72

3,71

7

Miąża

71

0

2

20

22

22

100

3,22

8

Międzylesie

238

4

20

35

59

55

93

4,03

9

Mokronosy

237

4

13

36

53

49

92

4,47

10

Niemczyn

783

100

42

51

193

93

48

4,05

11

Piotrkowice

89

3

4

18

25

22

88

3,56

12

Rakowo

118

16

3

8

27

11

41

4,37

13

Smuszewo

137

6

5

23

34

28

82

4,02

14

Starężyn

209

13

9

21

43

30

70

4,86

15

Starężynek

107

5

2

17

24

19

79

4,45

16

Stępuchowo

337

68

0

21

89

21

24

3,78

17

Turza

351

6

40

36

82

76

93

4,28

18

Wiśniewko

72

0

8

10

18

18

100

4,00

razem

5838

530

464

496

1490

960

64

3,91

 

 

 

4.3.           Szkolnictwo wyższe, oświata oraz wychowanie

Na terenie gminy Damasławek działa Zespół Szkół Powszechnych w skład którego wchodzą:

-         szkoła podstawowa

-         gimnazjum

-         liceum profilowane

-         liceum zawodowe

-         zasadnicza szkoła zawodowa

-         wieczorowe technikum rolnicze

-         szkoła policealna

Oprócz tego w gminie zlokalizowana jest jeszcze szkoła podstawowa wraz z oddziałami przedszkolnymi zlokalizowana w Niemczynie. Obydwie szkoły posiadają wspólną administrację oraz księgowość zlokalizowaną w Zespole Szkół Powszechnych w Damasławku.

Gimnazjum zlokalizowane jest w budynku szkoły podstawowej w Damasławku i obejmuje swym zasięgiem całą Gminę.

W poprzednim roku szkolnym (2002/2003) w Gimnazjum uczyło się 332 uczniów w 12 oddziałach.

W szkołach podstawowych w obecnym roku szkolnym w 22 oddziałach uczy się łącznie 479 osób. Łącznie z ze szkołami ponad gimnazjalnymi w Gminie w roku szkolnym 2002/2003 w 45 oddziałach pobierało naukę ponad 900 uczniów.

W Zespole Szkół Powszechnych w roku szkolnym 2002/2003 zatrudnionych było 53 nauczycieli.

Gmina prowadzi również przedszkole samorządowe do którego uczęszcza 85 dzieci. W oddziałach „0” w roku szkolnym 2003/2004 w przedszkolu samorządowym uczy się 50 dzieci.

 

4.4.           Ochrona zdrowia

W gminie Damasławek nie funkcjonuje żłobek.

W samym Damasławku zlokalizowane jest Ośrodek Zdrowia w którym przyjmuje 3 lekarzy(7 gabinetów)  oraz dwa gabinety stomatologiczne. W Niemczynie znajduje się Dojazdowy Punkt lekarski z  3 gabinetami.

4.5.           Kultura

W Damasławku znajduje się Gminny Ośrodek Kultury. Od stycznia 2004 roku w ramach ośrodka kultury funkcjonuje także Gminne Centrum Informacji. W dwunastu wsiach zlokalizowane są świetlice. Przy gminny Ośrodku Kultury znajduje się tez biblioteka publiczna.

Kościół rzymsko-katolicki dysponuje kościołami parafialnymi w Damasławku, Kozielsku i Niemczynie oraz kaplicami w Kołybkach i Kopaninie.

Cmentarze czynne są zlokalizowane w miejscowościach posiadających kościół.

4.6.           Sport

W Damasławku znajduje się GKS "Sokół"

4.7.           Pomoc społeczna

4.8.           Bezpieczeństwo publiczne

Bezpieczeństwo publiczne w gminie Damasławek zapewniane jest przez Komendę Powiatową Policji w Wągrowcu Rewir Dzielnicowych w Damasławku. Komisariat obsługuje 4 policjantów.  Na terenie gminy nie ma powołanej jednostki straży miejskiej.

 

4.9.           Organizacje pozarządowe

Na terenie gminy nie ma żadnych organizacji pozarządowych o użyteczności publicznej.

 

4.10        Pozostałe usługi

W Damasławku znajduje się 97, a w pozostałych wsiach 46 zakładów rzemieślniczych. Dominują zakłady usługowe, chociaż stosunkowo niski jest poziom usług bytowych. Na terenie gminy funkcjonują 2 urzędy pocztowe w Damasławku i Niemczynie. W Damasławku znajduje się również Bank Spółdzielczy. Remizy OSP występują w Damasławku, Niemczynie, Mokronosach i Międzylesiu.

            Sieć handlowa jest rozwinięta nierównomiernie. W Damasławku znajduje się 41 punktów handlowych o łącznej powierzchni użytkowej ponad 2500 metrów kwadratowych. W pozostałych wsiach gminy znajduje się 18 punktów usługowych. Do punktów handlowych zalicza się także punkty prowadzące sprzedaż hurtową. W 8 wsiach nie ma żadnych punktów handlowych.

 

            Poziom usług w gminie jest wysoce zróżnicowany. Wyraźnie dominuje wieś Damasławek - ośrodek administracyjno-usługowy gminy, dysponujący wachlarzem usług porównywalnym z ośrodkami miejskimi o zbliżonej liczbie mieszkańców. W obszarze gminy usługi koncentrują się także we wsi Niemczyn, pełniącej funkcję ośrodka uzupełniającego.

            Niemal w połowie wsi nie ma żadnych obiektów handlowych, sportowych, a także zakładów rzemieślniczych, są to wsie typowo stagnacyjne, o funkcji czysto rolniczej.

           

 

5. Komunikacja i infrastruktura techniczna

5.1.           Komunikacja drogowa

Przez obszar gminy przebiega droga krajowa nr 251 relacji Wągrowiec - Żnin - Inowrocław. Przy drodze tej położony jest Damasławek. Natężenie ruchu mierzone w 1995 roku w przekroju poprzecznym od strony Wągrowca wynosiło 768 poj./dobę i 432 poj./dobę od strony Żnina. W chwili obecnej  natężenie to jest zbliżone do mierzonego i wskazuje na silne powiązania gminy z Wągrowcem, a mniejsze ze Żninem. Związane jest to także z przebiegającą na granicy gminy administracyjną granicą województwa wielkopolskiego.

            Powiązania lokalne realizowane są przez następujące drogi:

-         droga nr 29471 i 29489          - Kcynia - Damasławek - Janowiec Wlkp.

-         droga 29477 i 29475              - Łekno - Mokronosy - Piotrkowice

-         droga 29473                           - Wiśniewko - Smuszewo - Podolin

-         droga 29478                           - Piotrkowice - Damasławek

-         droga 29484                           - Niemczyn - Werkowo

-         droga 29485                           - Niemczyn - Gruntowice

-         droga 29486                           - Niemczyn - Kozielsko

-         droga 29487                           - od granicy woj. do Gruntowic i Damasławka

-         droga 29488                           - Międzylesie - Dąbrowa

-         droga 29467                           - Łukowo - Rudki - Wiśniewko - Niemczyn

Wymienione drogi posiadają w przewadze nawierzchnię asfaltową. O nawierzchni gruntowej są tylko krótkie odcinki dróg - łącznie ok. 6,5 km. Łączna długość tych dróg na terenie gminy wynosi 50,401 km z czego 5,141 jest w zarządzie gminnym a pozostała ich część administrowana jest przez Powiatowy Zarząd Dróg w Wągrowcu.

            Ruch pasażerski na terenie gminy obsługiwany jest przez oddział PKS Piła, Gniezno i Inowrocław. Realizowane są połączenia regionalne z Damasławka do Piły, Gniezna, Bydgoszczy. Ponadlokalne do Wągrowca, Janowca Wlkp., Kcynii i Żnina oraz gminne łącze Damasławek z miejscowościami gminy: Starężyn, Starężynek, Niemczyn, Kozielsko, Dąbrowa, Turza, Mokronosy, Gruntowice, Międzylesie.

 

5.2.           Komunikacja kolejowa

W Damasławku znajduje się stacja regionalnej linii kolejowej Gniezno - Nakło nad Notecią, oraz linii Wągrowiec - Inowrocław. W chwili obecnej nie odbywa się na tych liniach ruch zarówno pasażerski jak i towarowy.

5.3.           Zaopatrzenie w wodę

Mieszkańcy gminy Damasławek zaopatrywani są z centralnych ujęć wody poprzez sieć wodociągów. Ujęcia wody zlokalizowane są we wsiach: Damasławek, Międzylesie, Kołybki, Mokronosy, Niemczyn, Kozielsko. Ujęcie wody w Damasławku wyposażone jest w stację uzdatniania wody, studnię eksploatacyjną i awaryjną oraz zbiorniki wyrównawcze o pojemności 50 metrów sześciennych każdy. Sieć wodociągowa rozprowadzona jest do następujących wsi:  Damasławek, Turza, Piotrkowice, Starężyn, Starężynek, Kopanina, Międzylesie, Dąbrowa, Miąża, Gruntowice. Całość systemu wspomagana jest przez ujęcie wody w Międzylesiu. Ujęcia wody we wsiach: Mokronosy, Kołybki, Niemczyn, Kozielsko posiadają stacje uzdatniania wody oraz po dwie studnie eksploatacyjną oraz awaryjną. Stan techniczny tych ujęć jest zadowalający oraz zatwierdzone zasoby wodne są wystarczające, co zapewnia pokrycie potrzeb w tym zakresie.

            Planowane inwestycje dotycząc optymalizacji tego układu, obniżenia kosztów użytkowania oraz poprawienia jakości wód tam gdzie będzie to możliwe.

5.4.           Odprowadzanie i oczyszczanie ścieków

W chwili obecnej w porównaniu z latami 90-tymi sytuacja w zakresie odprowadzania ścieków uległa znacznej poprawie.  Obecnie jest uruchomiona oczyszczalnia biologiczno-mechaniczna do której podpięta jest kanalizacja z miejscowości: Damasławek, Turza (za torami), Niemczyn (do wysokości stacji paliw), Starężyn. W  Krajowym Programie Oczyszczania Ścieków gmina Damasławek jest ujęta z inwestycjami mającymi na celu podłączenie miejscowości Kołybki i Rakowo. Realizacja jest przewidziana na lata 2010-2013.

Pozostałe miejscowości nie posiadają kanalizacji. Ścieki gromadzone są w zbiornikach bezodpływowych. Część ścieków wywożona jest do oczyszczalni ścieków w Damasławku. Miejscowości te nie są przewidziane do skanalizowania, na ich obszarach muszą powstać lokalne odbiorniki ścieków, lub też ścieki z tych obszarów muszą być odprowadzane do oczyszczalni w Damasławku za pomocą transportu indywidualnego.

            Kanalizacja deszczowa istnieje  w Damasłaku na krótkich odcinkach. Woda odprowadzana jest do rowów melioracyjnych. Kanały te nie posiadają osadników podczyszczających ścieki przed wprowadzeniem do odbiornika. Na terenie gminy wody opadowe odprowadzane są powierzchniowo, poprzez infiltrację do gruntu.

5.5.           Ciepłownictwo

Budownictwo wielorodzinne oraz większe obiekty są podłączone do sieci ciepłowniczej lokalnych kotłowni węglowych. Pozostali odbiorcy korzystają z indywidualnych palenisk węglowych, typu piece, ogrzewacze etażowe. W gminie występuje także ogrzewanie domów jednorodzinnych olejem opałowym.

 

5.6.           Gazownictwo

Gmina Damasławek nie posiada gazu przewodowego, mieszkańcy zaopatrywani są w gaz butlowy typu propan-butan. Istnieje możliwość podłączenia gminy do gazu przewodowego jednak wiąże się to z dużymi nakładami inwestycyjnymi przekraczającymi możliwości budżetowe gminy. Należałoby wybudować w takim wypadku linie przesyłowe prowadzące z poza obszaru gminy.

5.7.           Elektroenergetyka

Gmina zaopatrywana jest w energię elektryczną liniami średniego napięcia 15kV obsługiwanymi przez grupę energetyczną ENEA S.A. z siedzibą w Chodzieży. . Następnie poprzez linie transformatorowe i linie niskiego napięcia energia rozprowadzana jest do odbiorców. Istnieje możliwość zasilania gminy w energię energetyczną od strony gminy Wapno i czasami jest to wykorzystywane. Nie ma natomiast takiej możliwości w odniesieniu do wsi Damasławek z powodu złego stanu sieci średniego napięcia. 

5.8.           Telekomunikacja

Gmina Damasławek jest stelefonizowana w 100 %. Centrale telekomunikacyjne istnieją w miejscowościach Damasławek oraz Niemczyn. Stan techniczny tych central jest zadowalający, z tym iż centrala w miejscowości Damasławek jest nowocześniejsza niż w Niemczynie. Nie istnieją większe problem na terenie gminy w przypadku chęci przyłączenia się odbiorców do sieci. 

5.9.           Gospodarka odpadami

Unieszkodliwianie odpadów gminnych odbywa się na wysypisku śmieci w okolicach miejscowości Niemczyn. Wysypisko to jest użytkowane od roku 1996. Posiada uregulowany stan formalno-prawny, jest dozorowane. Śmieci odbierane są przez dwie firmy prywatne ( RETHMAN Sanitech z Wągrowca, oraz ZOM Świdnica - filia Juncewo) i wywozone na śmietnisko gminne. Gmina nie prowadzi zorganizowanego odbioru śmieci z poszczególnych wsi. Mieszkańcy nie mający podpisanych umów z firmami zobowiązani są do indywidualnego dostarczania odpadów na wysypisko. Na wysypisku wydzielone są boksy na odpady szkodliwe.

Na terenie gminy odpady nie są w żaden sposób segregowane. Nie jest prowadzony skup surowców nadających się do recyclingu przez żadną organizację.

            Teren po byłym wysypisku śmieci w Damasławku został zrekultywowany - nasadzono wiklinę, która dodatkowo ma ten grunt oczyszczać.

            W przyszłości należy pomyśleć o inwestycjach dotyczących nowego składowiska odpadów, które zaspokoiło by potrzeby gminne na następne lata. Inwestycja ta powinna być uzgodniona i prowadzona w porozumieniu z gminami ościennymi. Drugą możliwością jest odprowadzanie odpadów na wysypisko znajdujące się w Wągrowcu.

Metadane

Data utworzenia:(brak danych)
Wprowadził do systemu:Maciej Danieluk
Data wprowadzenia:2004-09-28 12:59:16
Opublikował:Maciej Danieluk
Data publikacji:2004-09-28 13:05:11
Ostatnia zmiana:2005-02-07 12:59:45
Ilość wyświetleń:24196
Urząd Gminy Damasławek
ul. Rynek 8, 62-110 Damasławek

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.

Zamknij